Hz. Peygamber (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) Hadis Yazımını Yasaklamış mıdır? Bir İnceleme

Giriş
İslam tarihinde hadislerin yazılı olarak kaydedilmesi meselesi, başlangıçta bazı çekinceler ve karışık uygulamalar içeren bir konudur. Bazı rivayetler, Hz. Peygamberin yazı ile ilgili bazı sınırlamalar getirdiğini öne sürer. Özellikle “benden hiçbir şeyi, sadece Kur’an’ı yazın” şeklinde anılan ifadelerin varlığı, bu tartışmayı daha görünür kılar. Ancak bu ifadelerin anlamı, bağlamı ve isnadları konusunda günümüze kadar süregelen farklı yorumlar bulunmaktadır. Bu yazıda, önce rivayetin kaynağını ve güvenilirliğini, sonra Peygamberin kendi uygulamalarını ve daha sonraki ilim geleneğini ele alacağız; nihai olarak ise konunun günümüz İslami düşüncesindeki konumunu değerlendireceğiz.

1) Rivayetin kaynağı ve güvenilirliği: yazı yasağı iddiası ne anlama geliyor?

• Tarih boyunca bazı Sahabe ve tabiûn anlatıcıları, Peygamber döneminde yazının hadiselere dair kayıtlara karışması endişesiyle yazmayı tamamen yasaklayan ifadeler duymuşlardır. En çok tartışılan rivayetlerden biri, Hz. Peygamberin şöyle bir uyarı yaptığı yönündedir: yazı ile ilgili olarak yalnızca Kur’an’ın yazılmasına izin verin; benim sözlerimden başka hiçbir şey yazılmasın. Ancak bu rivayetlerin isnadları ve metinleri farklı yapılarda gelmekte olup çoğu İslâm âlimi tarafından tek başına güvenilir bir delil olarak kabul edilmez.
• Bazı ulema bu tür ifadelerin belirli bağlamlar için (örneğin, hadise yoğun bir dönem veya karışıklık riskinin yüksek olduğu anlar) söylenmiş olabileceğini söyler. Bu yaklaşım, “genel yasak” anlamını reddeder ve olayın özel bir vakaya özgü olduğunu savunur.
• Ayrıca bazı güvenilir görünen kaynaklarda bile bu ifadenin zayıf isnadlarla geldiği veya sözlü aktarımın farklı şekillerde yorumlandığı ileri sürülür. Dolayısıyla hadisin tek başına genel bir yasağı ifade ettiğini söylemek bugün için yeterince güvenilir değildir. İmamların çoğu, bu rivayeti bağlamdan bağımsız bir emir olarak görmekten çok, dönemsel bir uyarı veya belirli şartlar için uygulanmış bir yönerge olarak değerlendirir.
• Netice olarak: Hz. Peygamberin hadis yazımını toplamda yasakladığı yönünde yaygın bir kesin hükme varmak için yeterli ve tek bir güvenilir rivayet yoktur. Meşveretlerle ve isnad incelemeleriyle, bu ifadenin hangi bağlamda ortaya çıktığı ve hangi sahabe topluluğuna ait olduğunun iyi araştırılması gerekir.

2) Peygamberin kendi uygulamaları: yazı ile ilişkin tutumunun bağlamı

• Peygamberin vahiy dışındaki yazılarla ilişkisi, onun yazıya tamamen karşı olduğuna işaret etmez. Zira vahiy katipleri (kirâm katibîn) ifadesi Kur’an’ın indirilmesinden sonra da sahih bir gelenek olarak sürmüş ve Hz. Peygamberin devlet ve mektup işlerinde yazı kullanımını gerektirmiştir. Onun, hat/sözlü kültürü koruma amacıyla bazı öğütler vermesi, yazının tamamen yasaklandığı anlamına gelmez.
• Ayrıca Peygamberin kendi mektuplarının yazılması, Medine dönemindeki yönetim ilişkilendirmeleri ve devlet işlerindeki yazılı iletişimler, yazıya verilen önemin deliliğidir. Bu açıdan onun yazıyı kullanıma açık tuttuğu ve yazılı ifadelere değer verdiği söylenebilir.
• Hadisten yazıya dair ayrıntılar bakımından bakarsak, bazı rivayetler sözlü olarak aktarılırken, yine aynı dönemde ve ilerleyen asırlarda sahâbîlerin sözlü aktarımı yazıya dökülmüş, daha sonra da çok sayıda hadis inşa edilmiştir. Bu durum, Peygamberin yazıya karşı olmadığını, yazının o dönemin şartlarına göre hangi kapsamda uygun görüldüğünü gösterir.

3) Dönem sonrası yazım ve hadis ilmi: yazının kabulü ve korunması

• Hz. Peygamberin vefatından sonra hadis ilmi hızla gelişti ve sahabe ile tabiîn dönemlerinde hadisler yazıya geçirilmeye başlandı. İmam Malik’in Muvatta’sı, Büheyr diyarında derlenen hadisler ve daha sonra Buharî ile Müslim gibi büyük sahih topluluklar, yazıyı hadisin korunması için etkili bir araç olarak gördüler. Bununla birlikte, isnad (rivayet zinciri) ve metin güvenliği konularında titiz çalışmalar yürütüldü.
• Günümüzdeki hadith ilminin temel prensiplerinden olan isnad tenkidi, rivayetlerin güvenilirliğini belirlemek için kullanılır. Bu süreçte yazılı kayıtlar, güvenilir isnadlarla desteklendiği için hadisin hem sözlü hem de yazılı olarak korunması sağlandı. Dolayısıyla yazı ile yazılı kayıtlar arasındaki ilişki, genel olarak sahabe sonrası dönemde olumlu yönde ilerledi.

4) Sonuç: hangi bakış açısı daha ağırlık kazanıyor?

• Günümüzde hâkim görüş, Hz. Peygamberin yazıyı genel olarak yasakladığı yönündeki tek yönlü bir anlayış değildir. Aslında yazının, özellikle Kur’an dışındaki sözlü kaydın korunması ve sonraki ilmî çalışmalar için yetersiz kalmaması adına önemli bir araç olduğu açıktır. Bu nedenle, peygamberin sözlerinin yazıya alınmasına, kayıt altına alınmasına izin veren ya da bu konuda engel olan tekil ifadeler üzerinde görüş ayrılıkları bulunmaktadır.
• Ancak net olan şey, sahabenin ve sonraki tabiin’in hadis ilmini yazıya dökme ve bu kayıtları güvenilir zincirlerle doğrulama çabalarının hız kazandığıdır. Bu süreç, İslam tarihinin en belirgin ilmî gelişimlerinden biri olarak kabul edilir.
• Özetle, Hz. Peygamberin hadis yazımını genel olarak yasakladığı yönünde tek ve kesin bir hüküm yoktur. Mevcut literatürde bu iddiaya karşı daha dengeli ve bağlama dayalı bir yaklaşım ön plana çıkmaktadır. Hadis yazımı konusundaki tartışma, günümüzde de, kayıtlama, güvenilirlik ve istinadı koruma ilkeleri ışığında değerlendirilmeye devam etmektedir.